PLAASLIKE regeringsake fokus op die plaaslike regeringsvlak – dié regeringsvlak die naaste aan die mense gesetel met sowat 278 munisipaliteite in die land.
Die land is in nege provinsies verdeel en dié provinsies is op hul beurt in metro’s, plaaslike en distriksmunisipaliteite verdeel. Die 278 munisipaliteite word dus onder die sambreel van plaaslike regering vervat.
Die uitvoerende en wetgewende gesag van ’n munisipaliteit berus by sy munisipale raad. ’n Munisipale raad bestaan uit ’n burgemeester aan hoof; ’n uitvoerende of burgemeesterskomitee wat gereeld vergader om die werk van die raad te koördineer en aanbevelings aan die raad te maak; ’n speaker wat as voorsitter by raadsvergaderings optree; raadslede wat raadsvergaderings bywoon; en komitees, waar ’n paar raadslede vergader om spesifieke kwessies te bespreek. Raadslede neem besluite namens die munisipaliteit en hou toesig oor die administrasie van die munisipaliteit.
ʼn Munisipaliteit het die reg om op eie inisiatief die plaaslike regeringsaangeleenthede van sy gemeenskap te bestuur, onderhewig aan nasionale en provinsiale wetgewing soos in die Grondwet bepaal.
Die oogmerke van plaaslike regering is om demokratiese en verantwoordingspligtige regering vir plaaslike gemeenskappe te voorsien, te verseker dat dienste volhoubaar verskaf word; maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling te bevorder; ’n veilige en gesonde omgewing te bevorder; en die betrokkenheid van gemeenskappe en gemeenskapsorganisa-sies in plaaslike regeringsaan- geleenthede aan te moedig.
’n Munisipaliteit moet daarna streef om binne sy finansiële en administratiewe vermoë dié oogmerke te verwesenlik.
Jou plaaslike regering is vir die volgende dienste verantwoordelik: lewering van elektrisiteit; water vir huishoudelike ge- bruik; riolering en sanitasie; stormwaterstelsel; vullisverwydering; brandbestryding; munisipale gesondheidsdienste; besluite rondom grondgebruik, munisipale paaie; munisipale openbare vervoer; straathandel; slagpale en vars voedselmarkte; parke en ontspanningsareas; biblioteke en ander geriewe; en plaasliketoerisme.
Dit is belangrik om te weet dat die verskaffing van laekoste-behuising nie ’n munisipale funksie is nie. Die Depar- tement van Menslike Nedersettings is die departement onder die nasionale regering se Ministerie van Menslike Nedersettings wat verantwoordelik is vir behuising en stedelike ontwikkeling. Die hoofdoel daarvan is die implementering van die grondwetlike mandaat dat “almal die reg tot toegang tot voldoende behuising het”. Die departement verskaf tans beperkte fondse aan munisipaliteite om huise te bou.
Munisipale rade het die mag om: munisipale regulasies goed te keur; begrotings en ontwikkelingsplanne goed te keur; die oplê van erf- en ander belasting; die hef van diensgeld vir munisipale dienste soos water, elektrisiteit en biblioteke; die oplegging van boetes vir enig-iemand wat munisipale wette of regulasies oortree, insluitend ver- keersboetes en rommelstrooi.
’n Munisipaliteit moet sy admi-nistrasie en begrotings asook beplanningsprosesse so struktureer en bestuur dat voorrang verleen word aan die basiese behoeftes van die gemeenskap. Maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling van die gemeenskap moet bevorder word; en die munisipaliteit moet aan nasionale en provinsiale ontwikkelingsprogramme deelneem. Die nasionale en provinsiale regering moet deur wetge- wende en ander maatreëls munisipaliteite se vermoë om hul eie sake te bestuur steun en versterk.
Hoe kan inwoners aan munisipale prosesse deelneem?
Demokrasie beteken “regering deur die mense”. Plaaslike regering speel ’n sleutelrol in die fasilitering van openbare deelname. Munisipaliteite moet gemeenskappe betrek in besluitnemingsprosesse. Burgers het die reg op deurlopende interaksie met die mense wat hulle verkies het. Munisipaliteite moet dus ’n kultuur van gemeenskapsdeelname bevorder; inligting verskaf; kennis gee van vergaderings en ander ge- leenthede; die publiek toelaat om vergaderings by te woon, dokumentasie aan die publiek verskaf en ’n webwerf skep.
Inwoners het nie net regte nie, maar ook verantwoordelikhede wat hulle moet nakom, onder meer die volgende: hulle moet munisipale dienste-rekeninge betaal, die regte van gemeenskapslede respekteer, munisipale personeel op hul eiendom toelaat en munisipale verordeninge gehoorsaam. Wykskomitees is ’n belangrike manier vir inwoners om te kommunikeer. As inwoners probeer om te kommunikeer en dit misluk, kan hulle petisies opstel en aan vreedsame betogings deelneem. Wanneer inwoners aanbevelings, voorstelle en ander aanbiedings aan die munisipaliteit doen, het hulle die reg om spoedig antwoorde te ontvang. Deelnemende demokrasie as ’n instrument om bestuur deur deursigtigheid en aanspreeklikheid te verbeter, is noodsaaklik. Gemeenskappe het die reg om in verkiesings te stem en so munisipale rade te wysig indien hulle ontevrede is.
• Deel 2 volg volgende week en verduidelik onder meer oor wat die twee soorte raadslede – wyk- en proporsionele raadslede – is.
Bron: Harlan Cloete, buitengewone lektor by die Skool vir Pu-blieke Leierskap aan die Universiteit van Stellenbosch se navorsing oor munisipale bestuur. Hoofstuk 7: Plaaslike Regering- (artikels 151-164) wetgewing. (Saamgestel deur Kobus Heyns)
Wat is plaaslike regering en hoe werk dit – Deel 1
