Plaaslike regering en hoe werk dit – Deel 2

Saamgestel deur Kobus Heyns
DAAR is twee soorte raadslede in ’n munisipale raad: wyks- en proporsionele raadslede.

Alle plaaslike en metropolitaanse munisipaliteite is in wyke ingedeel. ’n Wyksraadslid verteenwoordig ’n wyk in die munisipale raad. Die kandidaat wat die mees­te stemme in die wyk kry met ’n verkiesing, word die wyksraadslid, en dien as voorsitter van sy/haar wykskomitee.

Proporsionele raadslede verteenwoordig ’n politieke party in die raad en word deur ’n stelsel van “proporsionele verteenwoor­diging” verkies. In hierdie stelsel no­mineer politieke partye hul kan­­didate vir die partylys. Die getal stemme wat ’n party kry, bepaal die getal kandidate wat ’n politieke party in ’n raad sal hê.

Die pligte van ’n raadslid is:
• Om die mense in die munisipa­liteit te verteenwoordig en saam met ander raadslede in die beste belang van die gemeenskap te werk. Raadslede moet ook die behoef­tes van die gemeenskap aan die raad kommunikeer.

•Raadslede moet vir vergade­-rings voorberei en dit bywoon.

• Raadslede moet die prestasie van die munisipaliteit moniteer; pro­bleme aanmeld en terugvoer gee oor die munisipaliteit se pres­tasie.

• Raadslede moet die gedrags­kode volg wat insluit dat inligting nie bekend gemaak word aan men­­se wat onregverdig daarby kan baat nie.

Die termyn van ʼn munisipale raad is hoogstens vyf jaar, soos deur nasionale wetgewing bepaal. Indien ʼn raad ingevolge nasionale wetgewing ontbind word of sy termyn verstryk, moet ʼn ver­kie­sing binne 90 dae vanaf die datum waarop die raad ontbind is of sy termyn verstryk het, gehou word.

Suid-Afrikaanse munisipali­teite is diep in die moeilikheid as gevolg van kor­­­rupsie, gebrekkige diensle­wering en onstabiele rade.

Huishoudings en inwoners ervaar al baie jare die impak hiervan. Daar is toenemende bewyse dat bestuur en mislukkings in dienslewering ook die doeltreffendheid van boerdery en landboubesighede in klein dorpe op die platteland direk beïnvloed.

Oral in Suid-Afrika verkrummel dienslewering weens swak be­stuur. Navorsing toon dat slegs sowat 53% van munisipale amp­tenare matriek of ’n hoër kwalifikasie het. Bestuurders het nie altyd die vaar­dig­hede om hul personeel se ontwikkeling optimaal te benut en te be­stuur nie.

Aanstelling van mense sonder toepaslike kwalifika­sies blyk land­wyd algemeen te wees en strem diens­lewering. Nepotisme met aanstellings is holrug gery.

Gemeenskappe het geen idee wat binne ’n munisipaliteit aangaan nie, en trek aan die kortste ent. Munisipale leiers bestuur dikwels munisipaliteite asof dit hul besitting is, ten koste van die mense wat hulle daar gestel het.

Daar is sowat 278 munisipa­li­teite in Suid-Afrika, met 163 munisipaliteite in finansiële nood, 40 wat sukkel om basiese dienste te lewer en 102 wat begrotings vir 2021/22 aanvaar het wat hulle nie kan finansier nie. ’n Groeiende getal versuim ook om inkomste van inwoners en besighede vir elek­trisiteit, water en eiendomsbelasting in te vorder.

Kiesers moet verantwoordelik­heid aanvaar waar munisipale dienste in duie gestort het. Dit is egter die kiesers wat die raads­lede verkies het en versuim het om hulle betyds tot verantwoording te roep. Raadslede kan aan­spreeklik ge­hou word deur byvoorbeeld in ver­kiesings vir ’n ander party/persoon wat be­kwaam is te stem; deelname aan partypolitieke vergaderings; persoonlike kontak (verkieslik ge­sprek); briewe, petisies en die media; en vreedsame protes.

Kiesers moet stem vir etiese, be­kwame raadslede wat die ge­meenskap se belange op die hart dra.
Raadslede moet ook oor die vermoë beskik om met nasio­nale en internasionale beleggers te onderhandel om in hul dorpe te investeer.

In Suid Afrika bepaal die nasionale regering die nasionale eko­­nomiese ontwikkelingsbeleid en dryf die soektog na beleggings deur sowel plaaslike as internasionale beleggers. Die provinsiale regering speel ook ’n groot rol in die soeke na beleggings. Die suk­sesvolste provinsie is die Wes-Kaap, wat tans die status het as die land se tegnologiese sentrum.

Beleggers open besighede en ny­werhede, bring ontwikkeling en vooruitgang na dorpe, mits die mu­nisipaliteit doeltref­fend be­stuur en dienste volhoubaar gele­wer word. Beleggers betaal belasting, verskaf werk en broodnodige vaardig­heids­opleiding. Dit is nood- saaklik dat die eko­nomiese basis van ge­meenskappe vergroot word.

Demokrasie is in aksie op 1 November met die landwye munisipale verkiesings.

Kiesers en georganiseerde orga­nisasies moet aktief betrokke bly na die verkiesing deur hul ver­kose raadslede tot verantwoor­-ding te roep. Onstabiele rade wat hul kiesers versaak, moet dadelik aanspreeklik gehou word. Die kie­sers het die finale sê. Raadslede kry nie ’n “blanko tjek” om te maak soos hulle wil na hulle ver­kies is nie. Raadslede wat kort-kort oor die draad spring, moet die toestemming van hul kiesers kry en kan nie teen die wil van die kiesers gaan nie. Onthou: U stem bly geheim, stem verant­woor­delik en stem vir vooruitgang.

Bron: Dr Harlan Cloete, bui­tengewone lektor by die Skool vir Publieke Leierskap aan die Universiteit Stellenbosch se navorsing oor munisipale bestuur. Hoofstuk 7: Plaaslike Regering (artikels 151-164) wetgewing.